As crenzas relixiosas en Roma, a organización do culto

1. A relixión romana antigua

Cada acto da vida do romano antiguo estaba dirixido por unha forza divinizada. Como exemplo expresivo podemos citar a serie de divinidades que dirixían ao neno desde o seu nacemento: Cunina, protéxeo no berce; Rumina ensíñalle a mamar; Educa e Potina, a comer e a beber; Statulinus, a manterse en pé; Fabulinus, a falar; Abeona protéxeo cando sae da casa; Adeona, cando volve a casa, etc.
Os primeiros deuses, auténticamente romanos, con anterioridade ás influencias exteriores, relaciónanse, dun modo ou outro, coa vida agrícola. Entre os principais podemos citar: Ceres, deusa dos froitos de terra; Fauno, deus dos rabaños; Flora, deusa das flores; Xano, deus da porta (janua), cun templo en Roma cunhas portas que soamente se pechaban en época de paz, o que sucedeu rara vez; Xuno, deusa do matrimonio; Xúpiter, deus do ceo e do raio; Liber, deus da viña; Marte, deus das colleitas e despois deus da guerra; Minerva, deusa da intelixencia; Pales, deusa dos pastos; Saturno, deus das sementes; Vesta, deusa do lume do fogar; Vulcano, deus do lume.
Os romanos invocaban e daban culto a estas divinidades, non para honralas ou porque así o merecesen, senon para telas propicias, para pregalas aos seus desexos, para que non lles perxudicasen, para que protexesen as súas colleitas, os seus fogares, etc. As súas pregarias aos deuses, de acordo coa súa mentalidade práctica e analítica, son detallistas ao máximo, cheas de insistencias, de palabras case sinónimas, para cubrir todos os ángulos posibles do obxecto das súas peticións.

2. A influencia grega

Cando Roma toma contacto con Grecia e, sobre todo, cando Grecia se converte en provincia romana, no século II a. de C., os gregos, vencidos polas armas, vencen a Roma pola cultura, impregnando coa súa influencia todo o mundo romano. Esta influencia deixouse sentir notablemente no campo das crenzas e institucións relixiosas. Os deuses romanos primitivos helinizáronse en boa parte, asimilándose a deuses gregos, co que se formou unha especie de Olimpo mixto greco-romano, poblado por varios deuses. Son os seguintes:
Xupiter, Xuno, Minerva, Apolo, Diana, Neptuno, Plutón, Marte, Venus, Mercurio, Vulcano, Ceres, Vesta.

Cultos e ritos

3. Cultos e Ritos

3. 1. Culto doméstico.

Practicado nun principio só polos patricios, despois tamén polo plebeios, comprendía sobre todo
· Culto do primeiro antepasado, o fundador da gens, xeralmente un home, pero ás veces un deus; así, a gens Iulia, que se consideraba descendente directa de Eneas, a través do seu fillo Iulo, ou Ascanio, venera como fundadora a Venus, a nai de Eneas.
· Culto dos deuses do fogar, os Lares e os Penates. No atrio da casa adoitaba estar o lararium, cun altar adicado ao Lar familiaris, no seu honor realizábanse sacrificios e ofrendas
· Culto das almas dos mortos, chamadas Manes. Honrábaselles con ofrendas, sobre todo nos cabodanos, para telos propicios, pois se cría que, se non, podían perxudicar grandemente aos vivos. O ministro dos cultos domésticos é o pater familias.

4. 2. Culto público

Na época primitiva reducíase a cultos agrarios en honor, sobre todo, de Ceres, protectora dos traballos agrícolas, e de Pales, protectora do gando. Despois, a partir do rei Numa, segundo a tradición, organízase a relixión e o culto, coa creación de colexios sacerdotais, festas, cerimonias rituais e levantamento de templos.
O culto tributado aos deuses consiste fundamentalmente en sacrificios e pregarias. O sacrificium é unha ofrenda a unha divinidade, ofrenda que varía segundo a divinidade e segundo as intencións do oferente, xa que hai sacrificios expiatorios, de acción de grazas, etc. Poden ser cruentos ou incruentos. Os primeiros consisten na inmolación dun ser vivo, xeralmente animais (moi raramente persoas). Unha parte do animal sacrificado adoitaba repartirse entre os asistentes e outra parte reservábase para a divinidade, quemándose a carne sobre o altar e derramando, á vez,viño sobre as chamas. Era importante a elección do animal. Ás deidades masculinas adoitában ofrecérselles animais machos. Ás deidades celestes (Supĕri ═ os de arriba), animais de pel branca ou clara; ás infernais (Infĕri ═ os de abaixo), animais de pel negra ou escura. O animal grande, touros principalmente, denominábase víctima; o pequeno, ovellas sobre todo, hostia. Rociábase a cabeza do animal con viño e con anacos dunha torta sagrada, chamada mola salsa (de onde ven inmolatio), despois dabáselle morte, abríase o corpo e sacábanse as entrañas, que adoitaban ser examinadas polos arúspices.
Os sacrificios incruentos consistían na ofrenda de cereais, vexetais, froitas diversas, tortas, aceite, mel, incenso e certos líquidos, como o leite ou o viño. O sacrificio incruento denominábase libatio (libación).
As pregarias adoitaban acompañar aos sacrificios. Pronunciábaas o sacerdote, quen debía por moito coidado en repertir literalmente as fórmulas sagradas, pois a máis pequena equivocación obrigaba a repetir todo o sacrificio. Adoitaba rematar coa prosternación dos asistentes ante o deus.
Convén sinalar que os romanos facían sacrificios fora do templo, ao aire libre. Os templos eran pequeno e albergaban só a estatua do deus. Alí non entraba o público. Os altares para os sacrificios atopábanse diante do templo, polo xeral adosados ás súas paredes.
Un dos máis fermosos templos cultos romanos era a lustratio ou purificación. Celebrábase para purificar ou protexer de influencias maléficas a cidade, o exército, as colleitas, o gando, etc. Consistía nunha procesión circular en torno ao obxecto da purificación e remataba con pregarias e sacrificios. Nestes casos era corrente o sacrificio cruento chamado suovetaurilia, no que eran inmolados un porco (sus), unha ovella (ovis) e un touro (tauro).

os sacerdotes

4. Os Sacerdotes

4. 1. Flamines.

A súa creación atribuise ao Rei Numa. Eran quince, cada un dos cales estaba adicado ao servizo dunha divinidade, na época dos reis eran “os sacerdotes públicos do pobo romano”. O máis importante era o Flamen Dialis, consagrado ao culto de Xúpiter.

4. 2. Pontífices

Creados tamén na época dos reis, a súa importancia acrecéntase co tempo.Teñen ao seu cargo desde o principio a vixilancia das prácticas relixiosas, a organización do culto publico, a confección do calendario, coa indicación dos días laborables e os festivos. O número de pontífices varía co tempo, pero sempre hai un Pontifex maximus, que ten un cargo vitalicio e que e o verdadeiro “xefe da relixión nacional”, con autoridade sobre todos os demais sacerdotes.

4. 3. Vestais

Constitúen un colexio sacerdotal feminino encargado da conservación do lume sagrado no tempo de Vesta, deusa á que están consagradas. Elexíanse entre as fillas das mellores familias e o seu sacerdocio duraba trinta anos, ao final dos cales podían seguir ou retirarse á vida privada. Tiñan voto de castidade obrigatorio. Gozaban de grande prestixio e de importantes privilexios, pero tamén eran castigadas duramente, enterrándoas vivas, se faltaban ao voto de castidade.

4. 4. Augures e Haruspices

Son os encargados da “predicción do porvir”. Os romanos, antes de tomar unha decisión grave, como o inicio dunha guerra ou batalla, adoitaban “consultar a vontade dos deuses”. Esta vontade reflexábase, para eles, fundamentalmente nos signos seguintes:
· Signos celestes, sobre todo o raio e o trono, expresións da vontade de Xupiter; estas manifestacións requerían unha interpretación axeitada.
· O voo das aves, era importante, para a súa interpretación, a zona pola que voasen, pola dereita ou pola esquerda, o que dependía, claro está da posición do augur; este xeneralmente colocábase mirando ao norte, co o que a dereita coincidía co leste e a esquerda co oeste, símbolos, respectivamente, de bo e de mal agoiro. Importaba tamén a cantidade e a clase de aves, entre as que os corvos eran sempre de mal agoiro.
· As entrañas dos animais sacrificados, sobre todo o figado; segundo a súa conformación, a súa cor, etc., podían indicar a vontade propicia ou adversa dos deuses.
Os augures eran os encargados de interpretar os signos celestes e o voo das aves . Os arúspices examinaban as entrañas das víctimas e facían os presaxios conseguintes. O acto de consultar a vontade dos deuses denominábase “tomar os auspicios”, termo referido propiamente ao voo das aves (avi-spicio ═ mirar as aves), pero que se aplica por extensión a calquera dos tipos de operacións adivinatorias.

5. A relixión na época imperial

5. 1. Os cultos orientais.

Os romanos sentíronse atraídos, xa desde a República, polos cultos orientais, tan cheos de cerimonias misteriosas, nas que vían relixións que aseguraban a salvación aos seus fieles e a felicidade mais alá da morte. Pero foi baixo o Imperio cando estas relixións conseguen adhesións masivas.

Cibeles, a Gran Nai, introducíuse en Roma, procedente de Asia, xa na segunda guerra Púnica. Pero é a partir do emperador Claudio cando cobra grande puxanza, xunto co seu novo compañeiro Atis, deus que morre e renace como promesa de resurrección para os seus devotos. O culto de Cibeles era sanguento e frenético. Os sacerdotes da deusa, así como os seus devotos, flaxelábanse ata sangrar durante as cerimonias, entre lamentacións de dor e exaltacións delirantes.

Isis e Osiris son divinidades exipcias que alcanzan en Roma grande popularidade a partir de Calígula, que lles erixiu un templo oficial. Isis é a esposa de Osiris, morto por Set, deus das sombras. Logo resucita e se converte en protector dos mortos. Todos os anos preséntase o mito da súa resurrección con cerimonias na que os seus devotos pasan da desesperación ao xúbilo, Isis é unha deusa boa, nai da fecundidade, da maxia e dos froitos da terra. Os seus sacerdotes rapábanse a cabeza e vestían completamente de branco. As cerimonias rituais en honor da deusa eran moi complexas, e os seus devotos sometíanse a unha gran variedade de sacrificios, purificacións, abstinencias e probas penitenciais.

Mitra era un antigo deus iranio da luz celeste. O seu culto extendeuse, sobre todo, entre os soldados. Era un deus de homes, un deus viril e forte que normalmente represéntase loitando contra un touro. O mito facía nacer do sangue deste touro sacrificado polo deus toda a vida vexetal e animal. Despois asimilouse ao sol, fecundador e enxendrador da vida, e se lle erixiu gran número de templos. O seu culto comprendía pregarias ao sol, ofrendas e sacrificios cruentos.

5. 2. O culto imperial.

Imitando tamén prácticas orientais, os romanos divinizan aos emperadores a partir do propio Augusto. Á súa morte, un decreto do Senado elévao ao rango dos deuses . É a chamada apoteosis. Algún dos seus sucesores fansen adorar en vida, como Calígula e Domiciano, en estatuas e templos con culto oficial; pero a maioría só se lles diviniza e se lles tributa culto despois da morte .

5. 3. O cristianismo.

Dende mediados do século I xa hai cristiáns en Roma. O cristianismo propágase rápidamente, sobre todo entre as capas máis humildes da sociedade. De seguida se lles persegue, imputándolles os crímes horrendos cometidos nas súas cerimonias rituais, misteriosas e clandestinas. Nerón achácalles o incendio de Roma e azuza contra eles á muchedumbre. O mais grande dos historiadores romanos, Cornelio Tácito, di que os cristiáns son “detestados polas súas abominacións”, seguidores dunha “execrable superstición”, convictos de “odio ao xénero húmano” e “delincuentes merecedores dos maiores suplicios”. Outros emperadores e sobre todo, Diocleciano, perseguíronnos con toda crueldade. Ata que esta relixión, que predicaba a igualdade entre todos os homes, a paz, o amor, a promesa da resurrección e a vida despois da morte xunto ao único Deus, acabou por impoñerse sobre todas as demais: primeiro, cando o emperador Constantino, no chamado Edicto de Milán do ano 313, proclamou a liberdade de cultos; e, definitivamente, cando o emperador Teodosio proclamouna relixión oficial do Estado no ano 380 .

VESTA

Vesta era a filla primoxénita de Saturno, e irmá de Ceres, Xuno, Neptuno, Plutón e Xúpiter.Cóntase que foi pedida en matrimonio por Apolo e por Neptuno, pero rechazounos a ambos, preferindo manterse virxe para sempre. Esta foi tamén a condición que lle impuxo ás sacerdotisas do seu templo, as Vestales
Na mitoloxía romana, Vesta é a deusa do fogar. Correspóndese con Hestia na mitoloxía grega. O lume era o seu símbolo sagrado. O rei Numa consagroulle un templo redondo, onde se gardaba o lume sagrado, símbolo da permanencia de Roma. Esta deusa foi unha das primeiras en contar cun sacerdocio de carácter fixo, as Vestais, encargadas de manter sempre vivo no templo o lume sagrado que simbolizaba a virxinidade da deusa. Dito lume non podía apagarse baixo ningún concepto. As Vestales facían ademais, en honor á súa deusa, voto de castidade e gardaban a súa virxinidade durante 30 anos. Se algunha das sacerdotisas rompía os seus votos, era condenada a ser enterrada viva no Campus Sceleris, ou campo dos condenados.
Esta deusa adoita aparecer representada como unha matrona romana con estola e un facho ou lámpada na man.
En honor a Vesta celebrábanse en Roma as Vestalias, festas que tiñan lugar entre cada 7 e 15 de xuño e nas que no primeiro día se abrían as portas do templo ás mulleres que quixeran facer sacrificios á deusa.

CERES

Filla de Saturno, é a deusa da agricultura. Ensinou aos homes a sementar, recolectar e facer o pan. A súa filla Proserpina foi raptada por Plutón e ela recorreu, inconsolable, a terra na súa procura, ata que soubo o seu paradoiro e conseguiu que a devolvesen durante seis meses todos os anos, meses que coinciden coa primavera e o verano, é dicir, coa boa estación, reflexo da alegría da nai.
Sacrificabanselle, sobre todo, porcos e carneiros.
Adoita ser representada como unha fermosa matrona, de porte maxestuoso e cabelos loiros caendo por as súas costas, cunha coroa de espigas e, as veces, unha fouce na man, ou un facho coa que buscaba a súa filla.
Ceres era festexada o 19 de abril.

APOLO

É fillo de Xupiter e Latona e irmán xemelgo de Diana. Era tamén chamado Délico, de Delos, a illa do seu nacemento, e Pitio, por ter matado a Pitón, a lexendaria serpente que gardaba un santuario nas montañas do Parnaso. Na lenda homérica, Apolo era sobre todo o deus da profecía. O seu oráculo máis importante estaba en Delfos, o sitio da súa victoria sobre Pitón. Adoitaba outorgar o don da profecía a aqueles mortales aos que amaba, como a princesa troiana Casandra.
Apolo, ademais de como deus da verdade e a profecía, foi recoñecido como deus da luz e o sol; o tiro con arco, a medicina e a curación, a música, a poesía e as artes.
De aspecto fermoso, Apolo tivo moitos amoríos con ninfas e con mortais. Así, amou á ninfa Dafne, filla do deus-río Peneo, en Tesalia. A ninfa non correspondía ao deus e fuxiu ás montañas. Apolo perseguiuna, e cando estivo a punto de alcanzala, Dafne dirixiu unha pregaria ao seu pai, supricándolle que a metamorfosease para permitirlle escapar das apertas do deus. O seu pai concedeullo e a transformou en loureiro, a árbore consagrada a Apolo.
Os atributos máis comúns de Apolo eran o arco e a frecha. Tamén se incluían a cítara, o plectro e a espada.

DIANA

É filla de Xupiter e Latona e irmá xemelga de Apolo. É a deusa dos bosques, onde se adica, armada de arco e frechas e cun grupo de ninfas, á súa ocupación favorita: a caza. Como deusa da noite, identifícase coa Lúa, e, como deusa dos infernos, con Hécate.
É cruel e vingativa, tiña un carácter salvaxe e se entregaba sen escrúpulo a calquera acto inhumano como a morte de Acteón, fillo de Risteo e Autonoe, que tiña como afición a caza.
Acteón después de ter matado innumerables animais salvaxes sobre o monte Citerón, el e os seus compañeiros entregáronse ao descanso. Preto de alí extendíase o val de Gargafia, consagrado a Diana. Diana acababa de chegar co propósito de bañarse. Acteón, que vagaba polo bosque tivo a desgracia de penetrar neste val e achegarse ao mesmo lugar. Diana indignouse contra o cazador temerario e converteuno en cervo morrendo destrozado polos seus propios cans.
Consagrábanselle a cerva e o xabarín. Adoita ser representada como una moza áxil e descalza, a alxaba á espalda, un can ao seu lado, ás veces con cervos e outros animais.

VULCANO

Na mitoloxía romana, deus do lume e dos metais. Fillo de Xúpiter e de Xuno e marido de Venus. Era o deus do lume e os volcanes, forxador do ferro e creador de arte, armas e armaduras para deuses e heroes. Correspóndese con Hefesto na mitoloxía grega.
Algunas lendas sosteñen que a súa nai Xuno expulsouno do Olimpo debido a que era coxo e deforme, outras que foi o seu pai Zeus quen o arroxou a causa dunha conspiración de Xuno e Vulcano para derrocalo. Sexa dunha forma ou de outra, o seu corpo caeu ao mar onde dúas nereidas, Tetis e Eurínome recolleronno e o coidaron na illa de Lemnos ata que creceu.
Vulcano foi crecendo e se fixo un hábil artesán na elaboración do ferro e outros metais. Críase que o obradoiro de Vulcano estaba situado baixo o volcán Etna. vulcano, usando os seus coñecementos, elaboraba para as súas nais adotivas fermosas xoias. Elaborou o colar que regalou a Hermione, o cetro de Agamenón e os autómatas que traballaban no obradoiro.
Vulcano é representado como un home feo, sudoroso, coa barba desaliñada, o peito descuberto, sempre traballando no abradoiro.

MERCURIO

Mercurio, na mitoloxía romana era o mensaxeiro dos deuses, era o deus dos mercadores, o lucro e o comercio. Era fillo de Xúpiter e Maia, a filla do titán Atlante.
O culto de Mercurio introduciuse en Roma no 495 a.C., cando se lle adicou un templo preto do Circo Máximo. O seu festival celebrábase o 15 de maio.
O seu nome, Mercurio, foi utilizado para nomear obxectos diversos, como o planeta Mercurio, ou o elemento químico homónimo.
Os atributos tradicionais, cos que era representado, son a bolsa na man, o cabalo Pégaso alado ou non, o bastón caduceo, as sandalias aladas, o chapeo ou petasus, así como o galo (símbolo do novo día e a esperteza) e o macho cabrío (símbolo da fertilidade) e, mesmo, a tartaruga (pois a lenda narraba que o deus inventara a lira, usando a concha dun destes animais).

MARTE

Na mitoloxía romana, Marte (en latín Mars) era o deus da guerra, equivalente ó Ares da mitoloxía grega. Fillo de Xupiter en forma dunha flor máxica e de Xuno. Inicialmente foi o deus da fertilidade e a vexetación, e o protector do gando, pero despois foi asociado coa loita. Ofrecíanselle sacrificios antes das batallas e dicíase que aparecía nos campos de batalla acompañado por Bellona, unha deusa guerreira. Dise que a súa esposa era Nerio.

O seu principal templo estaba na capital do imperio que compartía con Xúpiter e Quirinus. O templo a Mars Ultor ("o vengador") estaba no Forum Augustus. Outro templo dedicado a Mars Gradivus ("O que precede ó exército na batalla") estaba situado no lugar onde se concentraba o exército antes de partir a unha guerra. O Campus Martius ("campo de Marte") era onde adestraban os soldados e atletas.

Marte era representado coma un guerreiro con armadura cun helmo con crista. O lobo e o peto eran os seus símbolos. Fillos seus foron Fuga e Timor.

O mes de Marzo e o planeta Marte chamáronse así na súa honra.

Marte, ó contrario que o seu equivalente grego, Ares, foi máis venerado que a maioría dos deuses romanos debido a que os seus fillos Rómulo e Remo fundaron Roma. Os romanos chamábanse así mesmos fillos de Marte.

VENUS

Venus é a deusa do panteón romano, equivalente a Afrodita do panteón grego. É a deusa do Amor e da Beleza.

No mito do seu nacemento cóntase que surxiu de dentro dunha concha de madreperla, sendo xerada polas espumas (afros, en grego). Noutra versión é filla de Xúpiter e Dione.

Venus foi unhas das divinidades máis veneradas entre os antigos, sobre todo na illa de Pafos, onde o seu templo era admirable. Tiña un ollar vago e rendíase culto ao estrabismo dos seus ollos como ideal da beleza feminina. Posuía un carro puxado por cisnes.

Na época helenística, aparece acompañada dun neno, Eros, que pasa a ser Cupido, o seu fillo na mitoloxía romana. É tamén a nai de Eneas, pai dos romanos. Nos últimos anos da república, o seu culto oficial creceu en importancia ao converterse en protectora dos homes de estado.

Venus casou con Vulcano, pero tivo amores con homes mortales e con moitos deuses, sobre todo con Marte e co fermoso Adonis.

Aparece representada núa ou seminúa, ás veces xurdindo da escuma do mar, ás veces nun carro tirado por pombas ou cisnes, as súas aves favoritas.

MINERVA

Na mitoloxía romana Minerva é a deusa da sabiduría, as artes, as técnicas da guerra, ademais da protectora de Roma e a patrona dos artesanos. Correspóndese con Atenea na mitoloxía grega, naceu preto de Libia.

Esta deusa é a filla favorita do amo do Olimpo, que lle concedera varias prerrogativas supremas. Tiña o don da profecía, prolongaba a vontade a vida dos mortales, obtiña a felicidade trala morte: todo o que ela dispoñía cun xesto da súa cabeza era irrevocable, todo o que prometía chegaba infaliblemente.

Esta deusa naceu sendo xa unha muller adulta da frente de Zeus, que antes engulira a súa nai, Metis, titánide caracterizada principalmente pola súa precaución. Zeus, a causa de terse comido a Metis, comenzou a sofrir unhas dores de cabeza intensos e insoportables así que pediu a Hefesto, o deus dos ferreiros, que fixera algo. Éste, abriu a cabeza de Zeus dun forte golpe e dalí saiu a triunfante Minerva, armada de pés a cabeza e bramando como un soldado embravecido ante as filas inimigas.

Os seus atributos eran a éxida (o escudo adornado da cabeza da Gorgon), a oliveira e a lanza. Nas súas estatuas e imaxes dábaselle unha beleza simple, descoidada, modesta, impresionando a súa nobreza, forza e maxestade. Adoita levar o casco na cabeza, unha pica nunha man, un escudo na outra e a éxida sobre o pecho. Normalmente aparece sentada, pero cando está de pé ten sempre, coa actitude resolta dunha guerreira, un aire meditativo e a mirada fixa en altas concepcións.

VIRGILIO

Publio Virgilio Marón naceu en Andes, localidade identificada, con secular e pertinaz tradición, co actual lugar de Pietole, ao pé de Mantua. Estudou primeiro en Cremona e Milán, logo en Roma. Na capital rematou a formación en retórica e coñeceu importantes expoñentes da política e da literatura como Cornelio Galo, Alfeno Varo e Asinio Polión. Deixando de lado a carreira forense, retirouse a Nápoles, onde se fixo, xunto con Filodemo de Gadara, discípulo do filósofo epicúreo Sirón (de quen foi mesmo amante). Por resonancia do seu cognomen coa palabra latina virgo foi alcumado Parthenias (en grego virxe).
Coñeceu a mecenas, pasando a formar parte do seu círculo, que acollía a moitos literatos famosos da época. Tería contactos similares con Augusto, colaborando na difusión da súa ideoloxía política.
De regreso dunha viaxe de estudos en Atenas morreu en Brindisi, onde chegou xa doente, vítima dunha insolación. Os seus restos foron inhumados en nápoles, cerca da Gruta de Posillipo, onde hoxe está o Parque da Tumba de Virxilio (Parco della Tomba di Virgilio).
Escribiu varias composicións poéticas durante a súa mocidade, que foran no Medioevo reagrupadas co nome de Appendix Vergiliana. Pero os seus escritos máis famosos son as Bucólicas (unha escolma de dez églogas); as Xeórxicas (poema didáctico en catro libros, acerca dos traballos no campo) e, sobretodo, a Eneida (poema en doce libros que narra a historia de Eneas, guerreiro exiliado de Ilión ou Troia, fundador da dinastía Xulia). Este último poema quedou incompleto, sendo publicado por vontade de Augusto.

Plutón

É o rei dos infernos, fillo de Saturno e Ops e irmán de Xúpiter e de Neptuno. O nome de Plutón relaciónase mellor co seu papel de divinidade benfeitora para os mortaiss que co deus de aspecto espantoso. Como deus subterráneo presidía a riqueza agrícola e mineira.
Moraba nas profundidades dos antros infernais, das que só saíra unha vez, con motivo do rapto de Proserpina, filla de Ceres, que reina xunto a el co nome de Perséfone. Considerado como xuíz inflexible, ía sempre acompañado dun cortexo de divinidades feroces ou de heroes divinizados. En Roma consideróuselle como Orco, e se lle sacrificaron vítimas humanas, en particular ladróns e asasinos, así como aos considerados como inimigos da patria. Como deidade benfeitora, rendéuselle especial culto: sacrificio de ovellas negras, consagración do ciprés e o narciso.
Plutón aparece nas representacións cuberto con ampla túnica e sostendo o cetro da realeza; tamén leva un casco, regalo dos Cíclopes e que ten o poder de volvelo invisible. Aparece con longa barba e abundante cabeleira. A miúdo se lle representa entronizado, co cancerbeiro aos seus pés, ou cunha serpente. Tamén sobre o carro, especialmente nas esceas do rapto de Proserpina.

Neptuno

É o deus romano do mar, fillo de Saturno e Ops e irmán de Xúpiter e de Plutón. Rixe os ventos e as tempestades. Neptuno elixiu o mar como morada e nas súas profundidades existe un reino de castelos dourados. Co seu poderoso tridente axita as olas, fai brotar fontes e manantiais e encauza a súa ira provocando os temibles sismos ou terremotos.
Casou coa ninfa Anfitrite, unha nereida que lle deu como fillos aos Tritóns, monstruos mariños con rostros humanos barbados e colas como as dos delfíns, os cabelos son algas, teñen agallas detrás das orellas e mans que parecen cunchas.
Era o deus que sostiña o planeta no que vimimos, porque o océano rodeaba a Terra e era evidente que el, desde os mares, soportaba o peso da terra firme. Ademais, Neptuno dera forma ás costas, arrancara anacos de montañas para formar os cantís ou pasara a man polo litoral para deixar suaves praias e abrigadas bahías nas que os barcos atopaban refuxio. Por iso, a parte de ter ao seu lado ás sirenas traidoras, ás nereidas inigualables, ás oceánides fermosas e aos tritóns poderosos, Neptuno era señor das ninfas, ondinas e náiades dos lagos, dos ríos, das fontes, todas elas eran parte da súa corte e a el debíanlle pleitesía e obediencia por ser parte do mundo acuático.
Tiña adicamos moitos templos, sobre todo nas cercanías do mar. É representado barbudo, sostendo un tridente, o cetro da súa autoridade, e, as veces, nun carro tirado por cabalos mariños e escoltado por tritóns. O seu animal símbolo é o cabalo, creación súa.

Xuno

Deidade itálica, logo romana, filla de Saturno e de Ops, esposa de Xúpiter e raíña do ceo, deusa da luz, da muller e da unión lexítima. Xuno, homóloga da deidade etrusca Uni, personificaba a luz celeste entre os pobos de Italia. Foi deusa protectora de Roma.
O 1 de marzo de cada ano, as mulleres celebraban unhas festas en honor de Xuno chamadas Matronalia. Outras festas no seu honor, as Nonas Caprotinas, celebrábanse o 7 de xullo. Moitos consideraban o mes de xuño, que toma o seu nome de Xuno, patrona do matrimonio, o máis favorable para casar. As Calendas de cada mes tamén estaban consagrados a esta deusa, que tiña festas o 1 de xullo e o 13 de setembro.
Xuno aparece representada como unha matrona maxestuosa, as veces cun cetro na man, cun pavo real e unha granada, a súa ave e o seu fruto favoritos. Xuno tiña en ocasións un carácter guerreiro que se facía aparente nas súas roupas. A miúdo aparecía armada e levando unha capa de pel de cabra (de aí Caprotina), que era a prenda preferida polos soldados romanos en campaña. Este aspecto guerreiro foi asimilado da deusa grega Atenea, que tiña unha pel de cabra que recibía o nome de éxida.

Xúpiter

Xúpiter é o rei dos deuses e dos homes. Fillo de Saturno, e esposo de Xuno. Destronou ao seu pai coa axuda dos seus irmáns Neptuno e Plutón, cos que repartiu o imperio do universo: el reservouse o ceo, Neptuno apropiouse do mar e Plutón do mundo subterráneo. Venceu aos Titáns e aos Xigantes.
Foi chamado Iupiter Optimus Maximus Soter (Xupiter o mellor, maior e máis sabio) como deus patrón do estado romano, encargado das leis e da orde social. Foi o deus xefe da Triada Capitolina, que formaba xunto a Xuno e Minerva.
É representado sentado maxestuosamente no seu trono, con barba longa, cuns raios na man dereita, unha Victoria na esquerda e unha aguia aos pés.
No periodo imperial era habitual que emperadores como Claudio ou Domiciano adoptasen características das representacións de Xúpiter nos seus propios retratos tentando reafirmar a súa soberanía sobre o imperio.
O Sumo Sacerdote de Xúpiter era o Flamen Diales, e foi un cargo ocupado por homes da relevancia de Xulio César.
Un dos seus defectos era a promiscuidade e para realizar a súas conquistas amorosas, transformábase en animais porque el non podía mostrarse en toda a súa gloria.
Entre as divinidades do ceo eran fillos seus: Minerva, Apolo, Diana, Marte, Mercurio, Vulcano e Baco. Entre os heroes e semideuses: Polux, Hércules, Perseo, Minos, Radamanto, Anfión e Zeto.

PETRONIO

O historiador romano Tácito referíase a el como arbiter elegantiae (árbitro da elegancia). O seu sentido da elegancia e o luxo convertiron a Petronio en organizador de moitos dos espectáculos que tiñan lugar na corte de Nerón. Petronio foi tamén procónsul de Bitinia, e máis tarde cónsul. A súa influencia sobre Nerón despertou os celos do prefecto do pretorio Cayo Odonio Tixelino, outro dos favoritos do emperador, que lanzou contra el falsas acusacións. Participou na conxura encabezada por Pisón, e Nerón, avisado, ordenoulle permanecer en Cumas; o escritor decidiu quitarse a vida deixándose desangrar ata morrer. Dise que antes enviou ao emperador un escrito no que enumeraba todos os vicios do tirano.
Petronio é autor dunha notable obra de ficción, unha novela satírica en prosa e verso titulada O Satiricón (c. 60), da que se conservan algúns fragmentos; narra as aventuras de dous libertos, Encolpio e Ascilto, e inclúe algúns obscenos Contos Milesios. O estilo poético de Petronio é moi manierista, parecido ao de Ovidio. O Satiricón pode ser o primeiro exemplo de novela picaresca na literatura europea, e pode considerarse o modelo de novelas posteriores. Ofrece unha descrición única, e moitas veces enormemente desvergoñada, da vida no século I d. C. A pesar de que o seu narrador se expresa no mellor latín da época, a obra é especialmente valiosa polos coloquialismos nos parlamentos de moitos personaxes que ofrecen un interesante obxecto de estudio sobre o latín vulgar da época. O episodio máis famoso é o Banquete de Trimalción, unha descrición sumamente realista dun banquete ofrecido por un novo rico e ostentoso liberto.

Tito Livio

Tito Livio (Titus Livius en latín) naceu en Patavium (Padua) no ano 64 ou 59 a. de C. e morreu no ano 17 d. de C. Foi un historiador romano, autor de Ab Urbe Condita (Desde a fundación da Cidade), que relata a historia de Roma desde a fundación tradicional no ano 753 a. de C. ata á morte de Druso no ano 9 a. de C. En total componse de 142 libros, dos que só conservamos 35.

Livio naceu nunha familia rica de provincias e trasladouse de mozo a Roma, estudando nela retórica e filosofía. Tiña ideas conservadoras e republicanas, mais non entrou nunca en política. Adquiriu fama a partir do ano 27 – 25 a de C., cando empezou a preparación de Ab Urbe Condita, obra na que se ocupou ata á súa morte. Augusto, a cuxo círculo pertenceu, confioulle a educación do seu neto adoptivo, o futuro emperador Claudio, a pesar das súas ideas republicanas. En troca, Livio aceptara a Pax Romana e, aínda que el fose partidario das ideas de Pompeio, aprobou a enorme reforma emprendida por Augusto. Tivo dous fillos.